Trening, forma i regeneracja w praktyce

Praca trenera

Ból przewlekły u klienta – model biopsychospołeczny dla trenera

Ból przewlekły u klienta rzadko da się wytłumaczyć jednym „napiętym mięśniem” czy „przeciążonym stawem”. Na to, jak mocno coś boli i jak bardzo ogranicza codzienne życie, wpływa stan tkanek, ale też lęk przed ruchem, stres, jakość snu, praca i relacje z ludźmi. Trener, który patrzy wyłącznie przez pryzmat anatomii, łatwo przeoczy połowę obrazu.

Model biopsychospołeczny pomaga połączyć te elementy w całość. Dzięki niemu łatwiej przeprowadzić rzetelny wywiad, dobrać obciążenia, mówić o ciele bez straszenia i rozpoznać moment, w którym klienta trzeba skierować do lekarza lub fizjoterapeuty. Służy do mądrzejszego planowania treningu, a nie do stawiania diagnoz.

Czym jest model biopsychospołeczny bólu

Model biopsychospołeczny zaproponował w 1977 roku lekarz George Engel jako przeciwwagę dla podejścia, które sprowadza zdrowie wyłącznie do biologii. Zakłada on, że czynniki biologiczne, psychologiczne i społeczne działają razem i wzajemnie na siebie wpływają. Samopoczucie, przebieg choroby i odczuwanie bólu zależą od wszystkich trzech obszarów naraz, a nie tylko od stanu tkanek.

Dla trenera oznacza to prostą rzecz. Gdy pojawia się ból przewlekły u klienta, wynik badania obrazowego czy ocena postawy to tylko część informacji. Równie ważne są przekonania klienta na temat bólu, jego emocje, obciążenie w pracy i wsparcie bliskich.

Ból ostry a przewlekły – różnica w praktyce

Ból ostry pełni funkcję ochronną. Ostrzega przed zagrożeniem i wymusza zmianę zachowania. Dobrym przykładem jest zapalenie wyrostka robaczkowego. Ból pojawia się, bo narząd jest w stanie zapalnym, a zlekceważenie tego sygnału może mieć groźne skutki dla zdrowia.

Ból przewlekły często tę funkcję informacyjną traci. Utrzymuje się mimo braku wyraźnego, świeżego uszkodzenia i przestaje wiernie odzwierciedlać to, co dzieje się w tkankach. Zaczyna żyć własnym życiem. Na jego nasilenie coraz silniej wpływają wtedy stres, sen, nastrój i wcześniejsze doświadczenia.

Rola kontekstu i oceny zagrożenia

Układ nerwowy bez przerwy ocenia otoczenie i sytuację pod kątem potencjalnego zagrożenia. Ból jest wynikiem tej oceny, a nie prostym odczytem stopnia urazu. Stąd m.in. bierze się to, że niewielkie skaleczenie kartką papieru potrafi boleć zaskakująco mocno, choć znaczenie ma też duża liczba zakończeń nerwowych w opuszkach palców.

Odwrotny przykład opisywała surferka Bethany Hamilton. Atak rekina, w którym straciła rękę, w pierwszej chwili przeszła niemal bez bólu. W sytuacji skrajnego zagrożenia organizm skupił się na przetrwaniu, a nie na sygnalizowaniu uszkodzenia.

Dlaczego trenerowi nie wystarcza perspektywa anatomiczna

Znane powiedzenie głosi, że kto ma w ręku tylko młotek, ten wszędzie widzi gwoździe. W pracy trenera działa to podobnie. Kto ogranicza się do anatomii, w każdym problemie widzi mięsień „za napięty”, „za słaby” albo „wyłączony” i staw „przeciążony”. Takie wyjaśnienie bywa wygodne, ale to analiza niepełna.

Terapeuta mobilizuje zgiętą nogę mężczyzny leżącego na leżance w gabinecie terapii ruchowej
Praca na samej strukturze, np. stawie kolanowym, to tylko część obrazu bólu przewlekłego. Zdjęcie: u_dnr6dpvm7o / Pixabay

Uraz i ból to nie to samo

Uszkodzenie tkanki i odczuwany ból nie zawsze idą w parze. Zdarza się uraz, który niemal nie boli, i ból, któremu nie towarzyszy wyraźne uszkodzenie. Badania obrazowe często pokazują zmiany zwyrodnieniowe czy wypukliny dysku u osób, które nie mają żadnych dolegliwości.

Biomechanika, technika ruchu i dobór obciążeń nadal mają znaczenie. Są jednak tylko jednym elementem układanki. U klienta z bólem przewlekłym korekta ustawienia kolana nie przyniesie trwałej poprawy, jeśli pominiesz jego lęk przed przysiadem, przewlekły stres czy niedobór snu.

Słowa, które wzmacniają lęk

To, jak trener opisuje ciało, wpływa na to, co klient o nim myśli. Etykiety w rodzaju „krzywy kręgosłup”, „zniszczone kolano” czy „wypadnięty dysk” sugerują trwałe uszkodzenie i kruchość. Mogą wzmacniać lęk przed ruchem, a lęk sprzyja unikaniu aktywności i nasileniu objawów.

Lepiej mówić o ciele neutralnie i podkreślać jego zdolność do adaptacji. Te same zasady, które sprawdzają się w komunikacji z klientami na co dzień, przy bólu nabierają szczególnej wagi.

Jak rozpoznać czynniki biologiczne, psychologiczne i społeczne w wywiadzie

Przykład z praktyki – biegacz z bólem kolana

Biegacz długodystansowy od miesięcy zmaga się z bólem kolana. To czynnik biologiczny, ale jego skutki sięgają dalej. Mężczyzna przestał biegać z grupą, a razem z treningami zniknęła wspólna kawa i rozmowy po biegu. To wymiar społeczny.

Do tego dochodzi lęk przed ruchem, przed nasileniem bólu i przed tym, że wypadnie z grupy na dobre. Te obawy podnoszą poziom stresu, a stres może z kolei nasilać odczuwany ból. Trzy obszary napędzają się nawzajem, dlatego wywiad powinien obejmować każdy z nich.

Lista pytań do pierwszej rozmowy

Otwarte pytania pokazują, jak ból przewlekły u klienta wpływa na jego codzienność, a nie tylko w którym miejscu boli.

  • Czego unikasz z powodu bólu, w treningu i poza nim?
  • Co cię najbardziej martwi w związku z tym bólem?
  • Jak ból wpływa na twoją pracę, życie rodzinne i hobby?
  • Czego oczekujesz od treningu i po czym poznasz, że idzie w dobrą stronę?

Odpowiedzi warto zanotować. Wskazują aktywności, które mają dla klienta największe znaczenie, i podpowiadają, od czego zacząć pracę z ruchem.

Kiedy odesłać klienta do specjalisty

Trener nie stawia diagnoz. Niektóre objawy wymagają konsultacji z lekarzem lub fizjoterapeutą, zanim trening będzie kontynuowany:

  • ból nagły, szybko narastający albo budzący w nocy,
  • drętwienie, mrowienie lub wyraźne osłabienie siły,
  • objawy ogólne, na przykład gorączka, niewyjaśniony spadek masy ciała czy złe samopoczucie,
  • ból, który pojawił się po urazie, na przykład po upadku lub skręceniu,
  • zaburzenia oddawania moczu lub stolca albo drętwienie w okolicy krocza i wewnętrznej strony ud – wymagają pilnej pomocy lekarskiej (SOR).

Trening szyty na miarę – jak prowadzić klienta z bólem przewlekłym

Trener koryguje ułożenie ramienia starszej kobiety wykonującej ćwiczenie z lekkimi hantlami
Dobór obciążenia i stała kontrola techniki pomagają budować u klienta zaufanie do ruchu. Zdjęcie: Erak007 / Pixabay

Indywidualizacja planu

Prowadzenie klienta z bólem przewlekłym przypomina pracę krawca. Każda osoba ma inne „wymiary”, czyli historię bólu, cele, obawy i sytuację życiową. Dwie osoby z bólem odcinka lędźwiowego mogą potrzebować zupełnie innych planów. Jedna boi się schylania, a druga ma czas na trening tylko dwa razy w tygodniu.

Plan powstaje dopiero wtedy, gdy trener dobrze pozna sytuację klienta, na podstawie tego, co klient powiedział w wywiadzie. Gotowy szablon nie uwzględnia ani jego obaw, ani priorytetów.

Progresja i monitorowanie reakcji na ból

Zaczyna się od ćwiczeń, które klient akceptuje i wykonuje bez wyraźnego niepokoju. Potem stopniowo zwiększa się jeden parametr naraz, czyli obciążenie, objętość albo zakres ruchu. Reakcję sprawdza się w trakcie sesji i w ciągu kolejnej doby. Pomagają w tym proste pytania:

  • jak zmieniał się ból podczas ćwiczenia w skali od 0 do 10,
  • czy następnego dnia objawy były silniejsze niż zwykle i jak długo się utrzymywały,
  • czy klient mógł normalnie wykonywać codzienne czynności.

Jeśli dolegliwości wyraźnie się nasilają i nie wracają do poziomu wyjściowego, warto cofnąć się o krok i zwiększać obciążenia wolniej.

Relacja trener–klient

Klient to człowiek, a nie mechanizm do naprawy. Uprzejmość, cierpliwość i wspólnie ustalone cele budują zaufanie, a zaufanie ułatwia regularne ćwiczenia. Poczucie, że trener nie rozumie problemu, należy do typowych powodów, przez które klienci rezygnują.

Patrzenie na ból z trzech perspektyw wymaga nauki i na początku bywa niewygodne, także dla doświadczonych trenerów. Początkowe trudności są naturalne i nie powinny zniechęcać do rozwijania tej umiejętności.

Po każdej sesji zapisz po jednej obserwacji z obszaru biologicznego, psychologicznego i społecznego. Po kilku tygodniach takie notatki pokażą powtarzające się wzorce i ułatwią korektę planu.

Najczęściej zadawane pytania

Czy trening siłowy jest bezpieczny przy przewlekłym bólu kręgosłupa?

U większości osób z przewlekłym bólem pleców dobrze dobrany trening siłowy jest zalecaną i bezpieczną formą aktywności, a kręgosłup, podobnie jak inne tkanki, adaptuje się do stopniowo rosnącego obciążenia. Liczy się dawka, a nie samo ćwiczenie. Martwy ciąg czy przysiad z niewielkim ciężarem i wygodnym zakresem ruchu bywa lepiej tolerowany niż długie, statyczne pozycje. Jeśli ból jest świeży, zmienił charakter albo towarzyszą mu objawy neurologiczne, przed treningiem potrzebna jest ocena lekarza lub fizjoterapeuty.

Jak sen i regeneracja wpływają na odczuwanie bólu przewlekłego?

Krótki lub przerywany sen zwykle obniża próg bólu i utrudnia radzenie sobie ze stresem, więc te same ćwiczenia po złej nocy mogą boleć bardziej. Ból z kolei często pogarsza sen, co tworzy błędne koło. Przed sesją warto zapytać klienta, jak spał, i w gorsze dni zmniejszyć intensywność, zamiast całkowicie odwoływać trening.

Czy klient z bólem przewlekłym może ćwiczyć w grupie zamiast indywidualnie?

Tak, a dla wielu osób grupa jest dodatkową korzyścią, bo daje kontakt z ludźmi i motywację do regularności. Na początku lepiej sprawdzają się jednak sesje indywidualne lub małe grupy, w których trener może dopasować ćwiczenia i obserwować reakcje. Gdy klient wie już, jakie obciążenia dobrze toleruje, i potrafi samodzielnie modyfikować ćwiczenia, przejście do grupy bywa naturalnym kolejnym krokiem.

Jak długo zwykle trwa, zanim regularny trening zacznie zmniejszać ból przewlekły?

Nie ma jednego terminu, bo tempo poprawy zależy od historii bólu, snu, stresu i regularności ćwiczeń. Często pierwsze zmiany, na przykład mniejszy lęk przed ruchem lub łatwiejsze codzienne czynności, pojawiają się po kilku tygodniach, a wyraźniejsza poprawa wymaga zwykle kilku miesięcy. Dlatego postępy warto mierzyć nie tylko natężeniem bólu, lecz także tym, co klient jest w stanie robić.

Zobacz również